2014 թվականի օգոստոսի 15։ Կոչո՝ էզիդների արյունահոսող սիրտը

Կան տարեթվեր, որոնք պատկանում են պատմության գրքերին, տարեթվեր, որոնք մնում են մի ժողովրդի հիշողության մեջ, և կան տարեթվեր, որոնք վերածվում են վերքերի՝ վերքերի, որոնք երբեք ամբողջությամբ չեն փակվում՝ որքան էլ տարիներ անցնեն։ Կոչոյի էզիդների համար 2014 թվականի օգոստոսի 15-ը հենց այդպիսի օրերից մեկն է։ Այդ օրը կրում է սպանված հայրերի, որդիների, եղբայրների ու պապերի հիշատակը, մայրերի, որոնք տեսան, թե ինչպես անհետացան իրենց ընտանիքները, երեխաների, որոնք մնացին առանց ծնողների, և կանանց ու աղջիկների, որոնց կյանքերը բռնությամբ խորտակվեցին։

Կոչոն էզիդական գյուղ է Իրաքի Նինվե նահանգի Սինջարի շրջանում՝ Սինջարի լեռներից հարավ։ Այն հեռու էր էզիդական բազմաթիվ այլ գյուղերից և հիմնականում շրջապատված էր սուննի արաբ բնակավայրերով։ Կոչոյի բնակիչները սերունդներ շարունակ ապրել էին այնտեղ և հարաբերություններ հաստատել շրջակա բնակավայրերի մարդկանց հետ՝ հարգանքով վերաբերվելով նրանց։ Կոչոյի բնակիչների մեծ մասը հողագործներ էին։ Այդ ժամանակ գյուղատնտեսությունն այդ տարածքում էզիդների համար հասանելի սակավաթիվ զբաղմունքներից մեկն էր, և մարդիկ ապրում էին իրենց պարզ կյանքով՝ մշակում հողը, մեծացնում երեխաներին, հոգ տանում ընտանիքների մասին և հետևում իրենց հավատին։ Նրանք չէին կարող պատկերացնել, որ շուտով իրենց գյուղը կդառնա էզիդ ժողովրդի դեմ իրականացված ամենասարսափելի կոտորածներից մեկի վայր։

2014 թվականի օգոստոսի 3-ին «Իսլամական պետությունը» հեշտությամբ վերահսկողության տակ վերցրեց Կոչոն։ Քանի որ գյուղը մեկուսացած էր և հեռու էզիդական բազմաթիվ այլ գյուղերից, բնակիչները մինչև վերջին պահը չգիտեին, որ «Իսլամական պետությունը» մոտենում է։ Նրանք չէին կարող փախչել դեպի լեռները և այլևս փրկվելու ուրիշ ճանապարհ չունեին։ Ճանապարհներն անվտանգ չէին, իսկ գյուղը շրջապատված էր։ Կոչոն հայտնվեց ծուղակում, իսկ նրա բնակիչները ստիպված էին օրեր անցկացնել անորոշության ու աներևակայելի վախի մեջ՝ չիմանալով, թե ինչ է իրենց սպասում։ Տասներեք օր շարունակ նրանք գրեթե ոչինչ չէին կարող անել, բացի սպասելուց։ Նրանք օգնություն էին խնդրում և դիմում Իրաքի կառավարությանը ու միջազգային հանրությանը, այդ թվում՝ Միացյալ Նահանգներին՝ հույս ունենալով, որ ինչ-որ մեկը կգա իրենց պաշտպանելու։ Սակայն այն օգնությունը, որի կարիքն այնքան հուսահատորեն ունեին, այդպես էլ չեկավ։ Նրանք մնացին ահաբեկիչների ձեռքում՝ ստիպված պայքարելով սեփական գոյության համար, մինչ արտաքին աշխարհը չկարողացավ հասնել նրանց։

Այդ տասներեք օրերի ընթացքում «Իսլամական պետությունը» շարունակում էր ամրապնդել իր վերահսկողությունը գյուղի նկատմամբ։ Զինյալները տնից տուն էին գնում՝ պահանջելով հանձնել հրազենն ու մյուս զենքերը և ենթարկվել իրենց հրամաններին։ Նրանք բազմիցս Կոչոյի բնակիչներից պահանջում էին համոզել լեռ փախած էզիդներին վերադառնալ՝ խոստանալով, որ նրանց ոչինչ չի պատահի։ Սակայն Կոչոյի բնակիչները չկատարեցին այդ հրամանները։ Նրանք հրաժարվեցին դառնալ այն պատճառը, որի հետևանքով մյուս էզիդները կրկին կհայտնվեին «Իսլամական պետության» ձեռքում։ Նրանք գիտեին, որ իրենք ծուղակում են, բայց նույնիսկ այդ պայմաններում փորձում էին պաշտպանել ուրիշներին։ Ի վերջո, «Իսլամական պետության» հրամանատարը Կոչոյի բնակիչներին վերջնագիր ներկայացրեց․ նրանք երեք օր ունեին իսլամ ընդունելու համար, հակառակ դեպքում պետք է կրեին հետևանքները։ Երեք օր։ Երեք օր՝ որոշելու, թե արդյոք հրաժարվել իրենց ժողովրդին սերունդներ շարունակ պատկանած հավատից ու ինքնությունից, թե մերժել և դիմակայել այն ամենին, ինչ «Իսլամական պետությունը» ծրագրել էր նրանց համար։ Կոչոյի բնակիչները կրոնափոխ չեղան։ Նրանք մնացին էզիդ։

Եվ եկավ 2014 թվականի օգոստոսի 15-ը։

Կոչոյի բնակիչներին հավաքեցին մեկ վայրում։ Տղամարդիկ, կանայք, երեխաներն ու տարեցները հայտնվեցին «Իսլամական պետության» վերահսկողության տակ։ Գյուղը, որը ժամանակին լի էր սովորական առօրյա կյանքով, այժմ լցված էր վախով։ Ընտանիքները միասին էին այն պահին, որը նրանցից շատերի համար վերջինն էր լինելու։ «Իսլամական պետությունը» կանանց ու երեխաներին բաժանեց տղամարդկանցից՝ կանանց ու երեխաներին ուղարկելով վերև, իսկ տղամարդկանց պահելով ներքևում։ Մարդկանց ասացին, որ եթե կրոնափոխ լինեն, գուցե նրանց թույլ տան ապրել կամ վերադառնալ լեռ։ Սակայն նրանք արդեն հրաժարվել էին։

Այնուհետև տղամարդկանց բեռնատարներով տարան։

Կանայք հետևում էին, թե ինչպես են նրանց տանում։ Նրանք տեսնում էին, թե ինչպես իրենց ամուսինները, հայրերը, որդիները, եղբայրներն ու հարազատները անհետանում են բեռնատարների մեջ՝ չիմանալով, որ նրանցից շատերն այլևս երբեք չեն վերադառնա։ Հետո լսվեցին կրակոցները։ Մեկը մյուսի հետևից կրակոցների ձայները հասնում էին այնտեղ մնացած կանանց, և նրանք հասկանում էին, թե ինչ է կատարվում։ Նրանց տղամարդկանց սպանում էին։ Կան պահեր, երբ բառերը բավարար չեն նկարագրելու այն, ինչ մարդը կարող է զգալ։ Պատկերացրեք՝ մայր եք և լսում եք կրակոցները այն բանից հետո, երբ ձեր որդիներին տարել են։ Պատկերացրեք՝ կին եք և հասկանում եք, որ այն տղամարդը, որին տեսաք բեռնատարով հեռանալիս, այլևս երբեք տուն չի վերադառնա։ Պատկերացրեք՝ երեխա եք և լսում եք այն ձայնը, որը ձեզ ասում է, որ ձեր հայրը սպանվել է։

Տարվածների թվում էին նաև Նադիա Մուրադի եղբայրները։ Նադիան Կոչոյից վերապրած է, որը հետագայում դարձավ էզիդ ժողովրդի ամենահնչեղ ձայներից մեկն աշխարհում։ Նադիան պատմել է, թե ինչպես է տեսել իր եղբայրներին տանելը և ականատես եղել նրանց հետ կատարված սարսափին։ Նրանց մահը Կոչոյի կոտորածի մի մասն էր, որի ընթացքում տղամարդիկ և տղաները համակարգված կերպով սպանվեցին։ Նրանք պատերազմի մասնակցող զինվորներ չէին։ Նրանք հողագործներ էին, հայրեր, որդիներ, եղբայրներ և պապեր։ Սովորական մարդիկ, որոնց կյանքը խլվեց այն պատճառով, որ նրանք էզիդ էին և հրաժարվեցին հրաժարվել իրենց ինքնությունից։

Տղամարդկանց տանելուց և սպանելուց հետո «Իսլամական պետությունը» եկավ կանանց ու աղջիկների հետևից։ Նրանց ստիպողաբար նստեցրին ավտոբուսներ և տեղափոխեցին Սոլաղ (سولاخ)։ Այնտեղ ընտանիքները կրկին բաժանվեցին։ Կանանց, աղջիկներին և տարեց կանանց առանձնացրին՝ ըստ տարիքի և այլ հատկանիշների։ Տարեց կանանց, այդ թվում՝ ավանդական սպիտակ հագուստ կրողներին, առանձնացրին երիտասարդ աղջիկներից։ Այդ տարեց կանանցից շատերը հետագայում սպանվեցին։ Երիտասարդ կանանց և աղջիկներին ավտոբուսներով տեղափոխեցին Մոսուլ, որտեղ նրանց ենթարկեցին ստրկության և մարդկանց առևտրի համակարգի։ Նրանց վերաբերվում էին որպես սեփականության՝ վաճառում և փոխանակում էին, իսկ ոմանց հետագայում տեղափոխեցին Սիրիա։ Մայրերին բաժանում էին դուստրերից։ Քույրերին՝ քույրերից։ Ընտանիքները, որոնք ընդամենը մի քանի ժամ առաջ միասին էին, ոչնչացվում էին միմյանց աչքի առաջ։

Մարդկային միտքը դժվարությամբ է կարողանում ընկալել այն, ինչ «Իսլամական պետությունը» արեց Կոչոյի բնակիչների հետ։ Գրեթե անհնար է պատկերացնել այդ ավտոբուսներում տիրող վախը, երեխաների շփոթությունը, որոնք չէին հասկանում՝ ինչու են իրենց տանում, կամ մայրերի ցավը, որոնք չգիտեին՝ արդյոք երբևէ նորից կտեսնեն իրենց երեխաներին։ Աղջիկները, որոնք ընդամենը օրեր առաջ սովորական կյանքով էին ապրում, հանկարծ սկսեցին վերաբերմունքի արժանանալ որպես ստրուկներ։ Կանանց զրկեցին ազատությունից և արժանապատվությունից։ Տարեցներին սպանեցին։ Տղամարդկանց տարան և սպանեցին։ Ընտանիքները մասնատվեցին, իսկ մի ամբողջ գյուղ վերածվեց աներևակայելի սարսափի վայրի։

Բայց Կոչոն երբեք չպետք է հիշվի միայն իր դեմ իրականացված սարսափի պատճառով։ Այն պետք է հիշվի նաև իր բնակիչների քաջության համար։ Երբ «Իսլամական պետությունը» պահանջեց, որ նրանք հրաժարվեն իրենց հավատից, շատերը մերժեցին։ Նրանք գիտեին վտանգի մասին։ Գիտեին, որ շրջապատված են։ Գիտեին, որ գրեթե այլևս փախչելու տեղ չկա։ Եվ այնուամենայնիվ նրանք չհրաժարվեցին իրենց ինքնությունից։ Նրանք մնացին էզիդ, նույնիսկ երբ էզիդ մնալը նշանակում էր կանգնել մահվան առաջ։ Այդ քաջության շնորհիվ մենք այսօր ապրում ենք։ Այդ քաջության համար մենք հիշում ենք նրանց։ Եվ այդ քաջության համար մենք հպարտանում ենք նրանցով՝ նույնիսկ սգալով նրանց կորուստը։

Բայց հպարտությունը չի կարող ջնջել վիշտը։ Ոչինչ բավարար չէ Կոչոյի բնակիչների համար։ Ոչ մի ներողություն բավարար չէ։ Ոչ մի հայտարարություն բավարար չէ։ Ոչ մի ազատազրկման դատավճիռ բավարար չէ։ Նույնիսկ «Իսլամական պետության» անդամներին բանտում տեսնելը չի կարող վերադարձնել այդ փոքրիկ երեխաների մայրերին։ Դա չի կարող հորը վերադարձնել որդուն։ Չի կարող եղբորը վերադարձնել քրոջը։ Չի կարող վերադարձնել ստրկացված աղջկանից խլված տարիները։ Չի կարող վերադարձնել սպանված տարեց կանանց, մահապատժի ենթարկված տղամարդկանց կամ ոչնչացված ընտանիքները։ Ոչինչ չի կարող վերադարձնել խլված կյանքերը։

Այժմ անցել է տասներկու տարի, բայց վերապրածների համար տասներկու տարին չի նշանակում տասներկու տարի մոռացում։ Հիշողությունները մնում են։ Անհետ կորածները շարունակում են անհետ կորած մնալ։ Մահացածները մնում են մահացած։ Վերապրածները շարունակում են կրել իրենց հետ կատարվածի ծանրությունը, իսկ բազմաթիվ ընտանիքներ շարունակում են ապրել հարցերով, որոնք գուցե երբեք պատասխան չունենան։ Ժամանակը չի վերադարձնում նրանց, ում տարան։ Ժամանակը չի ջնջում կրակոցների ձայնը։ Ժամանակը չի վերադարձնում խլված մանկությունը։ Ժամանակը չի վերականգնում ընտանիքը, երբ նրա անդամները սպանվել են կամ ցրվել տարբեր երկրներում։

Հենց այդ պատճառով Կոչոն չպետք է վերածվի ընդամենը մի թվի էզիդների ցեղասպանության պատմության մեջ։ Կոչոն թիվ չէր։ Կոչոն մարդկանցով լի գյուղ էր։ Այն հայրեր ու մայրեր էին, որդիներ ու դուստրեր, եղբայրներ ու քույրեր, հողագործներ ու երեխաներ։ Այն տներ էին, ընտանիքներ, ավանդույթներ, աղոթքներ, հիշողություններ և կյանքեր։ Մինչ ցեղասպանության խորհրդանիշ դառնալը Կոչոն պարզապես տուն էր։

Եվ հենց դա է նրա պատմությունն այդքան ցավալի դարձնում։ Կոչոյի բնակիչները պատերազմ չէին խնդրել։ Նրանք չէին խնդրել զոհ դառնալ։ Նրանք միայն ցանկանում էին ապրել իրենց տներում, մշակել իրենց հողը, մեծացնել երեխաներին և հետևել իրենց հավատին։ Սակայն նրանց լքեցին հենց այն պահին, երբ պաշտպանության ամենամեծ կարիքն ունեին։ Տասներեք օր նրանք սպասեցին օգնության, որը չեկավ։ Նրանք շրջապատված էին ահաբեկիչներով, կանգնեցվեցին անհնար ընտրության առաջ, ապա պատժվեցին իրենց ինքնությունից չհրաժարվելու համար։

Այսօր մենք հիշում ենք այն տղամարդկանց, որոնց տարան և սպանեցին։ Հիշում ենք առևանգված և ստրկացված կանանց ու աղջիկներին։ Հիշում ենք սպանված տարեցներին։ Հիշում ենք երեխաներին, որոնք կորցրին իրենց ծնողներին։ Հիշում ենք վերապրածներին, որոնք շարունակում են իրենց մեջ կրել այս հիշողությունները։ Եվ հիշում ենք յուրաքանչյուր ընտանիքի, որի կյանքը Կոչոյում կատարվածի պատճառով ընդմիշտ փոխվեց։

Ոչինչ չի կարող վերադարձնել մահացածներին։ Ոչինչ չի կարող վերադարձնել խլվածը։ Ոչինչ չի կարող չեղարկել այն, ինչ տեղի ունեցավ այդ սարսափելի օրերին։ Բայց հիշելը կարևոր է։ Ճշմարտությունն ասելը կարևոր է։ Կոչոյի մասին խոսելը կարևոր է, որովհետև լռությունը թույլ է տալիս, որ զոհերը կորչեն պատմության մեջ, իսկ Կոչոյի բնակիչներն արժանի են ավելին, քան մոռացված անուններ կամ վիճակագրական թվեր դառնալը։

Նրանք արժանի են հիշվելու որպես մարդիկ։

Նրանք արժանի են հիշվելու որպես մարդիկ, որոնք սիրում էին իրենց ընտանիքները, մշակում իրենց հողը, հետևում իրենց հավատին և ոչինչ ավելի չէին ցանկանում, քան ապրել։

Նրանք արժանի են հիշվելու իրենց քաջության համար։

Եվ նրանք արժանի են մի աշխարհի, որը հրաժարվում է հայացքը շեղել։

Կոչոյի բնակիչների համար գուցե երբեք հնարավոր չլինի հասնել այնպիսի արդարության, որը կկարողանա հատուցել կորցրածը, որովհետև արդարությունը չի կարող վերադարձնել նրանց սիրելիներին։ Բայց ճշմարտությունը, հիշատակը, պատասխանատվությունը և ճանաչումը նվազագույնն են, որին զոհերն ու վերապրածներն արժանի են։

Սպանվածների համար՝ մենք հիշում ենք։ Նրանց համար, ովքեր դեռ անհետ կորած են՝ մենք հիշում ենք։ Վերապրածների կողքին մենք կանգնած ենք։ Այն մայրերի համար, որոնք կորցրել են իրենց որդիներին, երեխաների համար, որոնք կորցրել են իրենց հայրերին, քույրերի համար, որոնք կորցրել են իրենց եղբայրներին, կանանց ու աղջիկների համար, որոնց կյանքերը խլվեցին, և յուրաքանչյուր մարդու համար, ում տարան Կոչոյից՝ մենք չենք մոռանա։

Կոչոն չպետք է մոռացվի։ Էզիդ ժողովուրդը չպետք է մոռացվի։ Եվ աշխարհը երբեք չպետք է մոռանա այն, ինչ տեղի ունեցավ 2014 թվականի օգոստոսի 15-ին։