Էզիդական Նոր տարին․ կյանքի, վերածննդի և օրհնության սրբազան տոն

Էզիդական Նոր տարին և դրա ծագումը

Էզիդական Նոր տարին, որը հայտնի է նաև որպես [Çarşema Serê Salê/ Çarşema Serê Nisane] կամ [Eida Tawsi Melek], Շարֆադին էզիդական հավատքի ամենահին և սրբազան կրոնական ու հասարակական տոներից մեկն է։ Այն նշվում է ապրիլի առաջին չորեքշաբթի օրը՝ ըստ արևելյան օրացույցի, որը Գրիգորյան օրացույցից տասներեք օր ուշ է։ Ի տարբերություն էզիդական որոշ կրոնական արարողությունների, որոնց մասնակցում են միայն հոգևորականները, այս տոնը լայնորեն նշվում է ամբողջ էզիդ ժողովրդի կողմից՝ արտացոլելով դրա խոր համընդհանուր նշանակությունը։

Շարֆադինում այս տոնը սերտորեն կապված է կյանքի ծագման և հենց արարչագործության սկզբի հետ։ Սրբազան ավանդության համաձայն՝ Աստված իր աստվածային լույսից ստեղծել է նախնական էություն, որը հաճախ ընկալվում է որպես լուսավոր մարգարիտ [dur]։ Այդ սկզբնաղբյուրից առաջացել են գոյության հիմնական տարրերը՝ ջուրը, կրակը, օդը և հողը, որոնցից ձևավորվել է աշխարհը։ Մեկ այլ առանցքային հավատալիքի համաձայն՝ Աստված չորեքշաբթի օրը երկիր է ուղարկել [Tawûsî Melek]՝ հրեշտակների առաջնորդին, և անկենդան աշխարհը վերածվել է պտղաբերությամբ ու գույներով լի կենդանի աշխարհի։ Այդ պատճառով տոնը կապվում է նաև աստվածային հայտնության, վերածննդի և բնության զարթոնքի հետ։

Էզիդական սրբազան [qewl]-ից մի հատված արտացոլում է այս հոգևոր իմաստը․

[Çarşema Serê Nîsanê
Melekê zan dihê xwarê
Dênk dike lê baharê]

Թարգմանություն․

Նիսանի առաջին չորեքշաբթի օրը
Ամենագետ հրեշտակը հայտնվում է
Ավետելով գարնան գալուստը

Միջագետքը, Նիսանը և Էզիդական Նոր տարին

Պատմականորեն գարնանը Նոր տարին նշելու ավանդույթը խոր արմատներ ունի Միջագետքի քաղաքակրթություններում։ Տարածաշրջանի հնագույն ժողովուրդներն այս եղանակային վերածնունդը նշում էին տարբեր տոներով։ Շումերները նշում էին [Zagmuk] («նոր ծնունդ»), իսկ բաբելոնացիներն ու ասորիները՝ [Akitu]։ Հազարամյակների պատմություն ունեցող այս տոները, որոնք հնարավոր է՝ սկիզբ են առնում դեռ մ.թ.ա. 5000 թվականից, խորհրդանշում էին պտղաբերություն, բարեկեցություն և կյանքի շարունակականություն։ Այս պատմական համատեքստում Էզիդական Նոր տարին կարելի է դիտարկել որպես շարունակական մշակութային և կրոնական ավանդույթի մաս, որը պահպանում է տարածաշրջանում գարնանային վերածննդի ամենահին արտահայտություններից մեկը։

[Nisan] (ապրիլ) ամիսը հատուկ սրբություն ունի էզիդական հավատքում։ Այն հաճախ կոչվում է Տարվա հարսը՝ խորհրդանշելով գեղեցկությունը, պտղաբերությունը և կյանքի ծաղկումը։ Այս սրբազան ժամանակաշրջանի հանդեպ հարգանքից ելնելով՝ ավանդաբար խուսափում են որոշ գործողություններից, այդ թվում՝ ամուսնությունից և գյուղատնտեսական աշխատանքներից։ Հողը թողնում են անձեռնմխելի՝ արտահայտելով մարդու և բնության միջև խոր հոգևոր կապը և աճի շրջանում բնության վերածնունդը պահպանելու ձգտումը։

Ուշադրությո՛ւն։

Կարևոր է ընդգծել, որ Էզիդական Նոր տարին չի կոչվում [“Çarşema Sor”] կամ [“Red Wednesday”]։ Սա վերջերս տարածված արտաքին անվանում է, որը չի արտացոլում տոնի իրական պատմությունն ու նշանակությունը։ Էզիդների համար այն ճիշտ է կոչել [Serê Salê] կամ [Çarşema Serê Salê] և նշել Նիսանի առաջին չորեքշաբթի օրը՝ ի պատիվ կյանքի, պտղաբերության և բնության վերածննդի։ «Կարմիր» բառի կիրառության վրա ազդել են արտաքին ավանդույթները, մասնավորապես պարսկական և քրդական Նովրուզի ծեսերը, ինչպես նաև էզիդական սովորույթներն այլ տարածաշրջանային տոնակատարությունների հետ նույնացնելու փորձերը։ Պատմական և կրոնական վկայությունները ցույց են տալիս, որ էզիդական սրբազան օրհներգերը, գույներն ու ծեսերը միշտ արտացոլել են Նիսանի բնական ծաղկումը՝ առանց կարմիր գույնի վրա առանձնահատուկ շեշտադրման։ Վավերական անվանումների պահպանումը միայն ճշգրտության հարց չէ․ այն էզիդական ինքնությունը պաշտպանելու, մշակութային ձուլմանը դիմակայելու և դարավոր հոգևոր ավանդույթը հարգելու միջոց է։ Տոնը սխալ անվանելը նվազեցնում է դրա նշանակությունը և ստվերում է էզիդ ժողովրդի յուրահատուկ ժառանգությունը։

Էզիդական Նոր տարվան նախորդող օրը

Էզիդական Նոր տարվա նախապատրաստությունները սկսվում են տոնին նախորդող օրը՝ էզիդների կյանքում ստեղծելով աշխույժ և իմաստալից մթնոլորտ։

1. Նիսանի ծաղիկների և Bênav-ի հավաքումը
Երեխաներն ու երիտասարդները գնում են գյուղեր և շրջակա տարածքներ՝ հավաքելու սեզոնային Նիսանի ծաղիկներ և [Bênav]/[Kary]։ Այս ծաղիկները գարնան, վերածննդի և պտղաբերության կարևոր խորհրդանիշներ են և հետագայում տոնակատարությունների ժամանակ օգտագործվում են տները, գերեզմաններն ու սրբավայրերը զարդարելու համար։

2. Ուտեստների պատրաստում և բաժանում
Տանտիկինները պատրաստում են խաշած ու ներկված ձվեր, որոնք խորհրդանշում են կյանքի վերածնունդն ու հողի պտղաբերությունը։ Նրանք նաև թխում են ավանդական հաց՝ [Sawêk], որը բաժանում են հարևաններին և հարազատներին։ Ընտանիքներն այցելում են իրենց նախնիների գերեզմանները՝ ձվեր, քաղցրավենիք և այլ ընծաներ բաժանելով որպես հարգանքի, օրհնության և կապի արտահայտություն։

3. Fatiḥ-ի՝ սրբազան պատրույգների վառումը
Տոնին նախորդող երեկոյան [Baba Sheikh]՝ էզիդների հոգևոր առաջնորդը, հոգևորականների ուղեկցությամբ ժամանում է [Lalish] սրբազան տաճար։ Նրանց թվում են [Beshimam, Baba Jawish] և [Khilmtekaria], իսկ արարողությանը մասնակցում է նաև տղամարդկանց, կանանց ու երեխաների մեծ բազմություն։

Մայրամուտից հետո սկսվում են կրոնական արարողությունները։ Հոգևորականները երգում են սրբազան աղոթքներ և օրհներգեր՝ միաժամանակ վառելով Լալիշում պատրաստված, ձիթապտղի յուղով ներծծված բամբակյա պատրույգներ։ Էզիդական հավատքում բնությունը սրբազան է, իսկ պատրույգների թիվը համապատասխանում է տարվա օրերի թվին՝ 365 պատրույգ։ Դրանք տեղադրվում են [Soga Me Arife] բակի քարերի վրա՝ [Qai Gate]-ի դիմաց։ Այդ պահին Լալիշն այնպիսի տեսք է ստանում, կարծես հավերժական կրակ է բռնկվել՝ խորհրդանշելով տիեզերքի սկզբնական խավարից հետո Արարչի լույսից կյանքի ծնունդը։ Պատրույգների վառման նմանատիպ արարողություններ տեղի են ունենում նաև էզիդական սրբավայրերում և սրբազան վայրերում՝ արտացոլելով էզիդ ժողովրդի խոր կապը թե՛ բնության, թե՛ աստվածային արարչագործության հետ։

Էզիդական Նոր տարվա օրը

Էզիդական Նոր տարվա առավոտյան ընտանիքներն օրը սկսում են ավանդական ծեսերով, որոնք պատվում են թե՛ բնությունը, թե՛ միասնականությունը։ Մինչ արևածագը էզիդները լվանում են իրենց դեմքերը [Xwenav]-ով՝ մաքրագործումն ու վերածնունդը խորհրդանշող ծեսով։

Արևածագին տանտիկիններն իրենց տների դռների մոտ դնում են [Nisan flowers, Bênav], ներկված ձվեր և մի փոքր խմոր՝ գալիք տարվա համար օրհնություն և բարեկեցություն հրավիրելով իրենց տուն։

Երեխաները, երիտասարդներն ու տղամարդիկ հավաքվում են գյուղերում և բաց տարածքներում՝ ավանդական խաղեր խաղալու և ուրախությամբ տոնելու կյանքն ու միասնականությունը։ Այդ օրը ոչխարներին չեն կթում։ Փոխարենը գառները կաթը խմում են իրենք՝ [Stêkosh] կոչվող ծեսի շրջանակում, որն ընդգծում է հարգանքը բնության և կենդանի արարածների հանդեպ։

Հողագործները ձվեր են տանում իրենց դաշտեր, կոտրում դրանք և գունավոր կճեպները տարածում բերքի վրա՝ որպես պտղաբերություն, աճ և առատություն ապահովելու խորհրդանշական արարք։ Մածունը հարևանների հետ բաժանելը նույնպես սիրված ավանդույթ է։ Ոչխար ունեցող ընտանիքները մածուն են տալիս բարեկամներին ու հարևաններին, իսկ նրանք փոխարենը ներկված ձվեր են նվիրում՝ ամրապնդելով առատաձեռնության և համախմբվածության կապերը։

Էզիդական Նոր տարին վերածննդի, օրհնության և կյանքի տոն է։ Այն միավորում է հավատը, բնությունը, հիշողությունն ու ուրախությունը՝ միաժամանակ էզիդ ժողովրդին հիշեցնելով Արարչի, երկրի և մարդկության միջև սրբազան կապի մասին։

Բոլորիդ մաղթում եմ ուրախ և օրհնված Էզիդական Նոր տարի։

[Çarşema Nîsanê lê we pîroz be!]

Թող այս տոնը երջանկություն, խաղաղություն և հույս բերի ամբողջ աշխարհին, և թող յուրաքանչյուր էզիդ ընտանիք ու յուրաքանչյուր անհատ լցվի ուրախությամբ։ Թող այս օրը նաև դրական փոփոխությունների ներշնչանք դառնա, իսկ աշխարհը բացվի վերածննդի, ներդաշնակության և ավելի լուսավոր սկիզբների առաջ։