ԻՊ-ին պատկանելու մեջ մեղադրվող վեց տղամարդ 2026 թվականի սեպտեմբերի 20-ին կանգնել են դատարանի առաջ Բաղդադում, մինչ Իրաքը շարունակում է Սիրիայում կալանքի տակ պահվելուց հետո փոխանցված օտարերկրյա կասկածյալների դեմ վարույթները։ Նիստը մաս է կազմում շատ ավելի լայն դատական գործընթացի, որը ներառում է հազարավոր կալանավորվածների, իսկ իրաքցի քննիչները նաև ուսումնասիրում են էզիդների դեմ կատարված հանցագործությունների ապացույցները, ներառյալ կանանց ստրկացումը։
Բացման նիստը տևել է գրեթե երեք ժամ։ Դատավորը վերանայել է հետաքննության արդյունքներն ու ամբաստանյալներին վերագրվող հայտարարությունները, այդ թվում՝ այն պնդումները, որ նրանք Թուրքիայի տարածքով մեկնել են Սիրիա՝ նախքան ԻՊ-ին միանալը։ Բարձրացվել են նաև նրանց իրավաբանական ներկայացուցչությանը վերաբերող հարցեր։ Դատարանը վարույթը հետաձգել է մինչև հոկտեմբերի 5-ը՝ պաշտպաններին գործի նյութերին ծանոթանալու ժամանակ տրամադրելու համար։
Վեց ամբաստանյալները ներկայացվել են որպես Չարլի Սուն, Քամել Բեն Մբարաք, Նաջիբ Մեղերբի, Մեհդի Իսմայել, Իբրահիմ Ազահաֆ և Նուրեդդին Էլ Մանսուրի։ Նրանց ֆրանսիացի փաստաբանների համաձայն՝ Ազահաֆը 14 տարեկան էր, երբ ժամանել էր Սիրիա։ Էլ Մանսուրին 2026 թվականի հունիսին զրկվել էր Ֆրանսիայի քաղաքացիությունից և վիճարկում է այդ որոշումը։ Տղամարդիկ այն 47 ֆրանսիացի քաղաքացիներից էին, որոնք 2025 թվականին Սիրիայից փոխանցվել էին Իրաք։
Վարույթներն իրականացվում են Իրաքի հակաահաբեկչական օրենքի համաձայն։ Գերագույն դատական խորհրդի անդամներից մեկը դատարանին հայտնել է, որ կասկածյալներին կարող է սպառնալ մահապատիժ, եթե նրանք մեղավոր ճանաչվեն այնպիսի հանցագործությունների համար, որոնց համար նախատեսված է այդ պատիժը։ Ֆրանսիայի դեսպանատան պաշտոնյաները ներկա են եղել նիստին։ Այս փուլում հաղորդված մեղադրանքները վերաբերում են ԻՊ-ի անդամակցությանը․ բացման նիստում դատավճիռ չի կայացվել։
Դատավարությունը տեղի է ունենում նախկինում Սիրիայի հյուսիս-արևելքում պահվող կալանավորվածների նկատմամբ պատասխանատվության ավելի լայն փոխանցման պայմաններում։ 2026 թվականի սկզբին տասնյակ երկրներից ավելի քան 5,700 կասկածյալ տարիներ շարունակ Սիրիայի դեմոկրատական ուժերի կողմից կառավարվող կալանավայրերում պահվելուց հետո փոխանցվել էր Իրաքին։ Նրանց գործերը հարցեր են առաջացնում այն մասին, թե որտեղ պետք է դատապարտվեն օտարերկրյա կասկածյալները, ինչպես կարող են օգտագործվել տարբեր երկրներում հավաքված ապացույցները և արդյոք վարույթները կհաստատեն տուժածների դեմ կատարված կոնկրետ հանցագործությունների համար պատասխանատվությունը։
Սեպտեմբերի 1-ին հրապարակված հայտարարության մեջ Իրաքի Գերագույն դատական խորհուրդը հայտնել է, որ Քարխի առաջին քննչական դատարանն ավարտել է 67 ազգության 5,704 կասկածյալի վերաբերյալ գործով հարցաքննությունները։ Հետաքննությունները սկսվել էին փետրվարին, իսկ գործերը խմբերով պետք է փոխանցվեին դատաքննության դատարաններ, ընդ որում՝ յուրաքանչյուր գործ գնահատվելու էր իր սեփական ապացույցների հիման վրա։
Խորհուրդը հայտնել է, որ հայտնաբերվել է վեց կասկածյալ, որոնց գործերը նրանց անմիջականորեն կապում են էզիդ կանանց ստրկացման հետ։ Նրանց դերերը ներառել են կալանավորում, տեղափոխում, վաճառք, վերահսկողություն և ԻՊ-ի ստրկացման համակարգից օգուտ ստանալը։ Հայտարարությունը չէր հաստատում, որ խոսքը ֆրանսիական խմբի այս վեց ամբաստանյալների մասին է։
Ավելի լայն հետաքննությունը, այնուամենայնիվ, վերաբերում է 2014 թվականի էզիդների ցեղասպանության առանցքային հանցագործություններին։ ՄԱԿ-ի հետաքննող հանձնաժողովը 2016 թվականին եզրակացրել էր, որ ԻՊ-ն ցեղասպանություն է իրականացրել էզիդ ժողովրդի դեմ՝ մի արշավի միջոցով, որը ներառել է սպանություններ, սեռական ստրկություն, խոշտանգումներ, հարկադիր կրոնափոխություն և երեխաների տեղափոխում։ Հետևաբար, պարզել, թե ովքեր են պահել, տեղափոխել, վաճառել կամ շահագործել գերեվարվածներին, էական նշանակություն ունի այդ համակարգի ներսում անհատական պատասխանատվությունը հաստատելու համար։
Ֆրանսիացի պաշտպանները կոչ են արել իրենց պաշտպանյալներին վերադարձնել Ֆրանսիա՝ այնտեղ դատաքննության համար։ Սեպտեմբերի 17-ին հրապարակված հայտարարության մեջ նրանք պնդել են, որ գործի նյութերին հասանելիությունն անբավարար է, իսկ կալանավորվածների հետ գաղտնի հաղորդակցությունը՝ սահմանափակված, և նախազգուշացրել են, որ այս վարույթները կարող են իրենց պաշտպանյալներին մահապատժի վտանգի ենթարկել։
Իրաքում ահաբեկչության գործերով դատավարությունները նախկինում քննադատության են արժանացել իրենց արագության և դատավարական երաշխիքների պատճառով։ 2019 թվականին 11 ֆրանսիացի քաղաքացի Իրաքում դատապարտվել էր մահապատժի․ հետագայում նրանց պատիժները փոխարինվել էին ցմահ ազատազրկմամբ։ Ավելի լայն հետաքննության վերաբերյալ իր հաղորդագրության մեջ Գերագույն դատական խորհուրդը նշել է, որ յուրաքանչյուր ամբաստանյալի համար նշանակվել է փաստաբան, և նկարագրել է բժշկական օգնության, ընտանիքների հետ կապի, ինչպես նաև մարդասիրական և դիվանագիտական ներկայացուցիչների այցելությունների հնարավորությունները։
Խորհուրդը նաև հայտնել է, որ ընթանում են 457 սիրիացի կալանավորվածների ազատ արձակման ընթացակարգերը այն բանից հետո, երբ քննիչները բավարար ապացույցներ չեն գտել նրանց դեմ վարույթը շարունակելու համար։ Սա ընդգծում է հազարավոր մարդկանց ընդգրկող գործընթացի ողջ ընթացքում կալանավորման, մեղադրանքի և ապացուցված քրեական պատասխանատվության միջև հստակ տարբերություն պահպանելու անհրաժեշտությունը։
Էզիդ վերապրածների համար առանցքային հարցերից մեկն այն է, թե արդյոք քրեական հետապնդումները կհաստատեն իրենց դեմ կատարված հանցագործությունները և պատասխանատուների դերերը։ ԻՊ-ի հետ ենթադրյալ կապը և ստրկացման, սեռական բռնության կամ ցեղասպանության կոնկրետ գործողությունների համար պատասխանատվությունը պահանջում են առանձին ապացուցողական գնահատում։ Միայն անդամակցությանը վերաբերող գործը չի կարող ինքնաբերաբար համարվել այդ մյուս հարցերի լուծում։ Իրաքի օրենսդրությունը պատշաճ կերպով չի արտացոլում ԻՊ-ի հանցագործությունների բնույթն ու ծանրությունը։ Հանցագործներին բացառապես ահաբեկչական կազմակերպության անդամակցության համար քրեական հետապնդման ենթարկելը չի հաշվառում նրանց կողմից կատարված կոնկրետ վայրագությունները։ Այն դեպքերում, երբ ապացույցները հաստատում են անհատական պատասխանատվությունը, պատասխանատուները պետք է քրեական հետապնդման ենթարկվեն ցեղասպանության, մարդկության դեմ հանցագործությունների և պատերազմական հանցագործությունների համար, այլ ոչ միայն ԻՊ-ի հետ իրենց կապի պատճառով։
Ֆրանսիացի ամբաստանյալների հաջորդ դատական նիստը նշանակված է հոկտեմբերի 5-ին։ Ավելի լայն հետաքննությունների շրջանակում դեռ պետք է պարզվի, թե որ կասկածյալներին մեղադրանքներ կառաջադրվեն էզիդների դեմ կատարված հանցագործությունների համար, ինչ են ներառելու այդ մեղադրանքները և ինչպես կկարողանան մասնակցել վերապրածները։
